Lingvoj de la mondo

Notoj

Afrikansa

La Afrikansa lingvo estas bazita sur la Nederlanda lingvo de la 17-a jarcento, sed gxi ne estas la Nederlanda, nek Nederlanda dialekto. En 1925 la Afrikansa anstatauxis la Nederlandan kiel oficialan lingvon en Sud-Afriko (kune kun la Angla). Afrikansoj estas principe nur tiuj blankuloj, kiuj parolas denaske la Afrikansan lingvon, t.e. la iamaj Buroj. La Afrikansan tamen parolas ankaux multaj aliaj homoj en Sud- Afriko. (Nun estas oficialaj lingvoj de Sud-Afriko ankaux la Zulua, la Pedia, la Ksosa, la Sota, la Cvana, la Conga, la Svazia, la Matabela kaj la Vendaa.)

Aramea

La Aramea estas ofte malgxuste nomata "la Asiria". La vera Asiria lingvo malaperis post la detruo de Ninevo, la cxefurbo de la Asiria imperio, en 612 a.K. La nuna Aramea lingvo tute ne devenas de la klasika Asiria, kaj la Arameoj ne estas posteuloj de la Asirianoj. En multaj enciklopedioj nur la okcidenta variajxo de la Aramea ("la lingvo de Kristo") estas menciata kiel vivanta lingvo. Gxi estas tamen parolata de nur kvar mil homoj. La orienta variajxo havas multe pli da parolantoj. Unu formo de la Aramea estas uzata kiel liturgia kaj skriba lingvo de iuj Kristanoj en Sirio. Tiun variajxon oni ofte nomas "la Siria". Ofte oni tiel ecx nomas cxiun ajn formon de la Aramea. La cxefa lingvo de Sirio estas tamen la Araba.

Cxina

Pro historiaj, politikaj, kulturaj kaj sociaj kialoj, la Cxina lingvo ([Hanyu]) estas rigardata kiel unu lingvo. Tia estas la sinteno de la granda plimulto de Cxinologoj en Azio kaj aliloke. Tia estas ankaux la oficiala vidpunkto en kaj la Popola Respubliko kaj Tajvano. La lingvonomo "Mandarena" striktadire celas la lingvon [Guanhua] ("oficista lingvo"), t.e. la Malnova Norma Cxina, kiun oni ne konfuzu kun la Moderna Norma Cxina, kiu estas nomata [Putonghua] en la Popola Respubliko, kaj [Guoyu] en Tajvano. La nomo "Mandarena" principe estas eksdata de 1912, kiam la Imperia Cxinujo cxesis ekzisti, sed oni tamen ankoraux ofte uzas gxin por la Moderna Norma Cxina.

Filipina, Tagaloga

La Filipina lingvo estas principe iom modifita formo de la Tagaloga lingvo, sed praktike oni uzas la du nomojn Filipina kaj Tagaloga intersxangxe. La Filipina lingvo estas (kune kun la Angla) oficiala lingvo en Filipinoj. La lingvo ricevis la nomon "Pilipino", nun "Filipino", en 1959.

Japana

La Japana skribo estas kombino de tri sistemoj: la Cxina skribo (kun kelkaj Japanaj proprajxoj) kaj du silabaj skriboj propre Japanaj (Hiraganao kaj Katakanao). Aperas foje ankaux Latinliterajxoj en Japanaj tekstoj.

Karacxaja-Balkara

Temas pri unu lingvo kun du variajxoj: la Karacxaja (pli ol 150000 parolantoj), la Balkara (pli ol 75000 parolantoj). Ili estas kune rigardataj kiel unu lingvo.

Kmera

PIV havas formon kun Hx anstataux K, sed tio estas senbaza. La Kmera lingvo ne enhavas hx-sonon. La skribo "kh" en la nomformo [Khmer] reprezentas spiran k-sonon, ne hx-sonon.

Nederlanda

"Vlaams", la Flandra, ne estas Nederlanda dialekto, sed la cxiutaga nomo en Belgujo por la Nederlanda lingvo. Ne ekzistas ia aparta Flandra lingvo. La Flandra estas cxiam inkluzivita en la Nederlanda.

Njankora-Kiga

Temas pri unu lingvo kun du variajxoj: la Njankora (1,5 milionoj da parolantoj), la Kiga (pli ol 1 miliono da parolantoj). Ili estas kune rigardataj kiel unu lingvo.

Okcitana

La klasika Provenca lingvo estis la lingvo de la trobadoroj. La nomo de gxia nuna posteulo estas "Occitan", la Okcitana, dum "Proven\,cal", la Provenca, nun estas nomo por variajxo de la Okcitana, parolata oriente de Rejno. La Okcitana kaj la Franca estas fratinaj lingvoj. Do ne nomu la Okcitanan Franca dialekto.

Persa, Pasxtua

Nek la Persa nek la Pasxtua estu nomata "la Afgana lingvo". Tia nomo ne estas uzata en Afganistano, cxar kvankam la Pasxtua estis proklamita kiel "nacia lingvo" en 1964, gxi ankoraux estas - gxenerale - malpli grava ol la Persa. La Persa estas la gxenerala interlingvo kaj la tradicia prestigxa lingvo.

Platdicxa

La Platdicxa estas memstara lingvo kun longa historio. Gxi iam estis la oficiala lingvo en la Hansaj urboj, kaj estis komerca interlingvo de Londono gxis Novgorodo, kaj de Brugxo kaj Kolonjo gxis Bergeno kaj Stokholmo. Hodiaux gxi tamen malgravigxis, kaj estas ofte rigardata kiel nura dialekto de la Germana.

Ruanda, Burunda

La Ruanda kaj la Burunda estas praktike la sama lingvo, sed la unua nomo estas uzata en Ruando, kaj la dua en Burundo.

Rusena

La Rusena estas ofte nomata "Rutena", sed la nomo "Rutena" estas iama nomo de la Ukrajna lingvo, aux nomo de variajxo de la Ukrajna.

Skota

La Skota estas memstara lingvo, sed estas tamen ofte rigardata kiel nura dialekto de la Angla. En proksimume 1300 - 1600 la Skota estis la oficiala lingvo de la Skota regxlando. Hodiaux tamen nur malmultaj Skotoj parolas puran Skotan lingvon. Ne konfuzu tiun cxi Gxermanan lingvon kun la (Skot-)Gaela, kiu apartenas al la Kelta grupo de la Hind-Euxropa familio.

Tamila

En PIV estas "Tamula", sed la pli internacia formo "Tamila" estas pli kutima.

Bislamo, Tok-Pisino

Ne uzu la nomon Bislamo por Tok-Pisino. Ili estas du malsamaj lingvoj, kiuj tamen estas proksime parencaj.

Signolingvoj

Ne ekzistas multe da informoj pri la nombro de signolingvoj en la mondo. Gxenerale ekzistas almenaux po unu signolingvo por cxiu lando, sed foje estas pli ol unu. La signolingvoj ne estas variajxoj de la lokaj parolaj lingvoj, sed propraj lingvoj. Tial ekz. ne ekzistas unu sama signolingvo en cxiuj Anglalingvaj landoj, sed diversaj laux la landoj.

Ne indas fari apartan liston de nomoj, cxar oni nomas ilin laux la diversaj landoj ekz. "Usona signolingvo", "Brita signolingvo", "Franca signolingvo", "Sveda signolingvo", "Portugala signolingvo", "Japana signolingvo", "Nederlanda signolingvo", "Taja signolingvo" k.t.p. Foje ekzistas en unu lando pluraj signolingvoj, kaj tiam oni nomas ilin laux urbo, laux regiono aux simile.

Apenaux ekzistas multe da informoj pri la nombro de parolantoj de signolingvoj. Nur por iuj ricxaj landoj tiaj informoj estas riceveblaj. En multaj landoj signolingvoj ne estas rekonataj kiel veraj lingvoj, sed subpremataj aux ecx malpermesitaj.

La propralingvaj nomoj de signolingvoj ordinare tute ne estas skribeblaj.

Okazis unu provo krei internacian planitan signolingvon. La skriba formo de gxia nomo estas "Gestuno", kio do estas jam Esperantigita formo. Estas malklare, kiom Gestuno estas uzata.

Pigxinoj kaj kreolaj lingvoj

La esprimo "kreola lingvo" origine signifis "lingvo de kreoloj", sed estas nun uzata de lingvistoj por cxiu ajn lingvo, kiu iam estis pigxino, sed kiu farigxis denaska lingvo de iuj homoj, kaj kiu per tio ricevis rapide evoluante same ellaboritan gramatikon kaj vortprovizon kiel ordinaraj lingvoj.

Pigxinoj kaj kreolaj lingvoj havas ofte vortprovizon, kiu venas plejparte el unu lingvo (tre ofte la Angla, la Franca, la Portugala aux la Hispana), sed gramatikon tute malsimilan al tiu lingvo. La vortprovizoj de pigxinaj kaj kreolaj lingvoj estas do malsamaj, sed la gramatikaj strukturoj estas ofte suprize similaj. La kialo de tiu simileco estas nekonata, kvankam pluraj teorioj ekzistas.

En la cxi-antauxa listo enestas la jenaj pigxinoj: "Kameruna" (Angla bazo), "Fanagalo" (Zulua bazo) kaj "Lingva-Frankao" (Portugala bazo).

En la listo enestas la jenaj kreolaj lingvoj: "Bahama Kreola" (Angla bazo), "Beliza Kreola" (Angla bazo), "Gujana Kreola" (Angla bazo), "Havaja Kreola" (Angla bazo), "Hondura Kreola" (Angla bazo), "Jamajka Kreola" (Angla bazo), "Kostarika Kreola" (Angla bazo), "Panama Kreola" (Angla bazo), "Bislamo" (Angla bazo), "Cxabakano" (Hispana bazo), "Haitia" (Franca bazo), "Hiri-Motuo" (Motua bazo), "Krio" (Angla bazo), "Kriulo" (Portugala bazo), "Papiamento" (Hispana bazo), "Sangoa" (Ingbanda bazo), "Sejsxela" (Franca bazo), "Surinama" (Angla bazo) kaj "Tok-Pisino" (Angla bazo).

Povas esti malfacile distingi apartajn kreolajn kaj pigxinajn lingvojn. En ekz. la Malgrandaj Antiloj oni parolas diversajn variajxojn de Anglabazaj kaj Francabazaj lingvoj, kiujn oni nur nomas grupe "Malgrand-Antilaj Anglaj kreolaj lingvoj" kaj "Malgrand-Antilaj Francaj kreolaj lingvoj". En pluraj okazoj ekzistas samtempe diversaj variajxoj en kontinuo disde la origina baza lingvo al pli kaj pli kreolecaj kaj ecx pigxinaj variajxoj. Ofte la statuso de kreolaj kaj pigxinaj parolformoj estas tre malklara, kaj pro manko de esploroj mankas fidindaj informoj.