Subject: La "Bluaj Pagxoj" de Esperanto
From: Martin Weichert <martinw@cs.chalmers.se>
Date: 30 jun 1994
Keywords: Klarigoj de kelkaj bazaj komputilretaj terminoj en Esperanto.
Summary: Introduction to some computer net terms. In Esperanto.
X-Accent-Convention: cx ux

La "Bluaj Pagxoj" de Esperanto

Espereble gxi kreskos, kaj eble gxi iun tagon farigxos speco de esperantlingva "Big Dummy's Guide to the Internet".

La pagxo estas konstruata - ne atendu ke cxio funkcias!)

Amike via

Internet

la plej granda komputila reto tutmonde, kaj dauxre kreskanta. Originis el la usona "ARPANET (Advanced Research Projects Agency Network)". Ligas centmilojn (?) da komputiloj tra miloj da universitataj, komercaj, esploraj, sxtataj aux aliaj organizoj, en cento da landoj sur malsamaj fizikaj masxinoj kaj subretoj; ofertas servojn kiel retposxto, FTP, telnet ktp. Interkonektita ankaux kun aliaj retoj, ekz-e BitNet, FidoNet.

Internet-adres·o

unika identigilo por komputilo en la Internet, konsistanta el 4 bitokoj, kutime skribata per nombroj kaj punktoj, ekz-e 129.16.225.30. Alia ebleco identigi komputilon en Internet estas per nomo en formo simila al masxino.sekcio.organizo.areo, ("fully qualified domain name") kiu ankaux ofte aperas en retadresoj. La areo estas kutime dulitera mallongigo de la lando, aux (en Usono ofte) unu el {edu, com, gov, mil, net, org} por edukaj, komercaj, registaraj, armeaj, retservaj aux aliaj institucioj.
Rim. La masxinnomo estas do etkomenca: gxi nomas unue la plej etan adreseron, la masxinon, kaj laste la plej grandan, la landon.
(Historia noto: En Britio oni uzis grandkomencajn nomojn por la retposxto, ekz-e la retadreso martinw@cs.chalmers.se en Svedio devis en Britio esti skribata martinw@se.chalmers.cs - kio ekster Britio aspektas kvazaux adreso en Cxehxoslovakio! Lauxdire la britoj nun tamen jam sekvas la reston de la mondo. ;-)

BitNet

universitateca komputila reto, liganta cxefe IBM-komputilegojn.
Rim. Retadreso en BitNet de la formo nomo@loko ricevas en Internet la sufikson ".bitnet".

FidoNet

hobieca komputila reto, liganta plurmil cxefe hejmajn aux personajn komputilojn.
Rim. Por sendi retposxton el Internet al FidoNet, necesas transformi la retadreson. Se uzulo Sami Deano havas FidoNet-adreson 2:345/678.9, oni sendu al Sami.Deano@p9.f678.n345.z2.fidonet.org.

telnet

protokolo en Internet, bazita sur TCP/IP, per kiu uzulo cxe unu komputilo povas konektigxi al alia, malproksima, kaj uzi la malproksiman masxinon samkiel lokan.

telnet-i

uzi telnet.

grand·komenc·a

1. pri komputila arkitekturo cxe kiu plurbajtaj nombraj valoroj havas la pli pezajn (grandajn) ciferpoziciojn en la bajtoj kun malpli granda numero. Kp etkomenca
2. inverse skribita retadreso, vd Internet-adreso.
Ling. Laux J. Swift Vojagxoj de Gulivero (?). La liliputanoj disputis cxu kuiritan ovon oni malfermu cxe gxia granda aux cxe gxia eta komenco.
big-endian

et·komenc·a

1. pri komputila arkitekturo cxe kiu plurbajtaj nombraj valoroj havas la malpli pezajn (etajn) ciferpoziciojn en la bajtoj kun malpli granda numero. Kp grandkomenca
2. normale skribita retadreso, vd Internet-adreso.
little-endian

FTP

"File Transfer Protocol" (proks. "dosier-transiga regularo") programo kaj normo de ARPANET: por transigi datumojn inter komputiloj konektitaj en reto.
anonima FTP: disponigo de datumoj al la gxenerala publiko per FTP uzante la nomon "anonymous".
FTP-i [fo-to-po-i]: transigi datumojn per FTP.
FTP-ejo [fo-to-po-ejo]: komputilo kiu disponigas datumojn al la gxenerala publiko per anonima FTP; kutime konata per sia Internet-adreso. Ekzemplo. La fontoteksto de tiu cxi Leksikono trovigxas

en la FTP-ejo:      ftp.stack.nl
en la dosierujo:    pub/esperanto/word-lists.dir
en la dosiero:      komputika-leksikono.tar.Z

Seanco por preni la dosieron el la FTP-ejo al via komputilo per FTP povas aspekti tiel:

  > ftp ftp.stack.nl
  Connected to ftp.stack.nl.
  Login: anonymous
  Guest login ok, send your complete e-mail address as password.
  Password:   <--- skribu vian retadreson; gxi ne videblos sur la ekrano
  Guest login ok, access restrictions apply.
  ftp> cd pub/esperanto/word-lists.dir
  ftp> binary
  ftp> get komputika-leksikono.tar.Z
  ftp> bye
  > 

FTP

IRC

"Internet Relay Chat": Programo kiu ebligas al multaj komputilretaj uzantoj okazigi samtempan mondvastan konferencon aux "kunbabilon". La partoprenantoj grupigxas laux diversaj temoj en tiel nomataj "kanaloj". Unu el tiu povas ekz-e esti #Esperanto. Esperantlingvaj IRC-antoj kutimas renkontigxi marde je 16 - 18 h universala tempo en kanalo #Esperanto.
IRC-i: IRC-i: partopreni en IRC.
IRC

X (prononcu "ikso")

Fenestrosistemo uzata precipe - sed ne nur - en komputilaj retoj kun UNIX. X estas "ret-travidebla": programo povas plenumigxi sur unu masxino dum gxia eneligo okazas en fenestro sur la ekrano de alia masxino, al kiu gxi estas ligita per komputila reto. La du aux pli koncernaj komputiloj povas esti de tute malsama tipo. Alia interesa eco de X estas ke multajn X-programojn eblas facile alilingvigi, ekz-e traduki cxiujn mesagxojn por la uzulo de la angla al Esperanto.

en·el·ig·o

enigo (ekz-e tajpado) kaj eligo (ekz-e ekrana vidigo, surpaperigo) de datumoj inter komputilo kaj ekstera mondo.
input/output, I/O

ret·o

1. mallonge por komputila reto. "La reto", kun difina artikolo, ofte estas nomata la tuto de interkonektitaj komputilaj retoj, kiuj kune agas kvazaux unu grandega reto.
2. mallonge por Petri-reto
network, net

ret·adres·o

signovico uzata en komputilreta posxto por unike identigi uzanton kaj komputilon. Ekz-e pok@isi.itfs.nsk.su
e-mail address

ret·posxt·o

komputilreta posxto.
e-mail

ret·leter·o, ret·mesagx·o

mesagxo sendita per komputilreta posxto.
(piece of) e-mail

posxt·il·o

programo por ricevi kaj sendi mesagxojn per komputilreta posxto.
mailer

e-mail

komputilreta posxto, retposxto

mailer

posxtilo

ret·nov·ajx·oj

arangxo de informintersxangxo en la komputilaj retoj en la formo de artikoloj, klasifitaj laux diversaj forumoj nomataj "novajxgrupoj". Ekz-e, unu novajxgrupo kun la temo \E havas la nomon soc.culture.esperanto. Novajxgrupo funkcias simile al distribulisto (vd. aboni); sed ne ekzistas listo de ricevantoj, anstatauxe la retnovajxoj estas vaste dissendataj al multegaj komputejoj, kie uzulo povas legi novajxgrupon (kutime per novajxlegilo) se la komputejo abonas gxin. Kelkaj novajxgrupoj intersxangxas artikolojn kun distribulistoj tiel ke ambaux havu la saman enhavon, ekz-e la grupo soc.culture.esperanto kun la listo ESPER-L.
Usenet, netnews

Usenet

retnovajxoj

netnews

retnovajxoj

newsreader

novajxlegilo (Vd. retnovajxoj)

nov·ajx·grup·o

forumo de la retnovajxoj.
newsgroup

nov·ajx·leg·il·o

programo por legi retnovajxojn.
newsreader

rid·et·ul·o, vizagx·et·o

Signoj kiel :-) kaj :-( kiuj similas vizagxesprimojn (se vi klinas vian kapon maldekstren). Ofte uzataj en retposxto kaj retnovajxoj por esprimi humuron, (mal)gxojon aux aliajn sentojn.
smiley, emoticon

Martin WEICHERT <martinw@cs.chalmers.se>